Improv Nedir? Doğaçlama Tiyatronun Kısa Tarihi

Improv, İngilizce "improvisation" sözcüğünün kısaltması ve Türkçede doğaçlama tiyatro dediğimiz şeyin ta kendisi: Metin, rol dağılımı ya da önceden belirlenmiş bir olay örgüsü olmadan, sahnede o anda kurulan tiyatro. İki terim arasında anlam farkı yok; "improv" daha çok bu tiyatronun Chicago ve Kuzey Amerika'da biçimlenmiş, oyunlara ve kurallara dayanan geleneğini çağrıştırır. Bugün improv hem bir gösteri biçimi hem de oyunculuk, iletişim ve dil çalışmasında kullanılan bir yöntem.

Improv ile doğaçlama aynı şey mi?

Kısaca evet. Doğaçlama tiyatro kadar eski: Commedia dell'arte oyuncuları da belirli bir kalıbın içinde sahneyi o anda kuruyordu. Ama bugün "improv" dendiğinde kastedilen, 20. yüzyılda belirli kişilerin yazıya döktüğü, öğretilebilir hale getirdiği modern gelenek.

Bu yüzden iki kelimeyi şöyle ayırmak işe yarar:

• Doğaçlama: Geniş anlam. Bir oyuncunun provada metinsiz çalışmasından müzisyenin anlık icrasına kadar.
• Improv: Dar anlam. Kendi kuralları, oyunları ve gösteri biçimleri olan bir tiyatro türü.

Türkçe yazılarda ikisini birbirinin yerine kullanıyoruz, biz de öyle yapacağız.

Kısa tarih: iki ana damar

Modern improv'un iki kaynağı var. Biri Chicago'da, biri Londra ve Calgary'de.

Viola Spolin ve tiyatro oyunları

Viola Spolin (1906–1994) Chicago'da doğdu. 1924–1927 yılları arasında oyun ve grup liderliği üzerine çalışan Neva Boyd'un yanında eğitim aldı; Boyd'un oyunlara dayalı yaklaşımı Spolin'in işini derinden etkiledi. 1939–1941 arasında Works Progress Administration'ın Chicago'daki rekreasyon projesinde drama sorumlusu olarak çalıştı.

Spolin'in katkısı, doğaçlamayı oyunlara bölmek oldu. Her oyunun bir odak noktası ve kuralı var; oyuncu "iyi oynamaya" değil, oyunun problemini çözmeye odaklanıyor. Bu oyunları 1963'te Northwestern University Press'ten çıkan Improvisation for the Theater kitabında topladı. Kitap bugün hâlâ improv eğitiminin temel kaynaklarından biri sayılıyor.

Spolin'in oğlu Paul Sills, 1955 yazında Chicago'da Compass Players'ın kurucu yönetmeni oldu. Bu topluluk, 1959'da açılan The Second City'nin önünü açtı. Spolin 1960–1965 arasında Second City'de atölye yönetmeni olarak çalıştı. Amerikan komedisinin önemli bir kısmının bu sahneden çıkması, improv'u bir eğitim yönteminden bir gösteri türüne dönüştürdü.

Keith Johnstone ve Impro

İkinci damar İngiliz. Keith Johnstone (1933–2023) Londra'daki Royal Court Theatre'da okuyucu, yönetmen ve drama eğitmeni olarak çalıştı. 1975'te Kanada'ya, Calgary Üniversitesi'nde öğretmeye gitti. 1977'de Calgary'de Loose Moose Theatre'ın kurucularından biri oldu.

Johnstone'un 1979'da yayımlanan Impro: Improvisation and the Theatre kitabı dört bölümden oluşuyor: statü, kendiliğindenlik (spontaneity), anlatı becerileri, maske ve trans. Kitabın en çok alıntılanan fikri statü: İnsanların her etkileşimde birbirine karşı konumlarını sürekli ayarladığı ve bunun sahnede oynanabilir bir şey olduğu. Bunu doğaçlamada statü nedir yazısında ayrıca açtık.

Johnstone ayrıca Theatresports'u geliştirdi: İki takımın doğaçlama sahnelerle yarıştığı, seyircinin oy verdiği bir format. Televizyondaki Whose Line Is It Anyway? bu formattan ilham aldı.

İki damar arasındaki fark kabaca şöyle: Spolin'in oyunları odak ve grup üzerine, Johnstone'un yaklaşımı kendiliğindenliği engelleyen korkular ve insan ilişkilerinin görünmez kuralları üzerine kurulu. Bugünkü improv atölyelerinin çoğu ikisinden de bir şeyler taşıyor.

Improv nasıl çalışır?

Ayrıntıya girmeden birkaç temel ilke:

Kabul etmek ve eklemek. Partner bir şey önerdiğinde onu reddetmek yerine kabul edip üstüne inşa etmek. Bu, "evet, ve" diye bilinen ilke. Neden bu kadar merkezde durduğunu doğaçlama tiyatroda "evet, ve" kuralı yazısında anlattık.

Dinlemek. Improv'da hazırlanmış bir replik yok. Bu yüzden ne söyleyeceğinizi karşınızdakinin söylediği belirler. Sıranızı bekleyip hazırladığınız cümleyi söylemek sahneyi öldürür.

Hata yapmak. Sahnede "yanlış" bir şey söylemek, çoğu zaman sahneye malzeme vermek demek. Hatayı düzeltmek yerine kullanmak improv'un temel alışkanlıklarından biri.

Kısa ve uzun form. Kısa formda sahneler birkaç dakikalık, belirli bir oyunun kuralına göre kurulur ve çoğu zaman seyircinin önerisiyle başlar. Uzun formda kısa sahneler bir hikâye, karakter ya da temayla birbirine bağlanır; Del Close'un geliştirdiği "Harold" bunun en bilinen örneği.

Bir improv sahnesi nasıl başlar?

Soyut kalmasın diye basit bir örnek. İki kişi sahnede, ellerinde hiçbir şey yok. Biri başlıyor:

A: "You're late again. The bus left ten minutes ago." B: "I know. And I brought the cake, so they can't leave without us."

İlk replik bir yer (otobüs durağı ya da bir yolculuk), bir ilişki (birbirini tanıyan iki kişi) ve bir gerilim (gecikme) kurdu. İkinci replik bunu reddetmedi ("Ben geç kalmadım") ve üstüne yeni bir bilgi ekledi: Bir pasta, ve onu bekleyen birileri. Sahne artık bir yere gidiyor. Kimse bunu önceden planlamadı; iki kişi birbirini dinleyerek kurdu.

İki şeye dikkat edin. Birincisi, hiçbir replik komik olmak için söylenmedi. İkincisi, ikinci konuşmacının ne söyleyeceğini birinci konuşmacının cümlesi belirledi. Improv'un özü bu iki gözlemde: Dinlemek ve kabul edip eklemek.

Improv stand-up değildir

Sık karıştırılan bir nokta. Stand-up'ta komedyen tektir, metni önceden yazılmıştır ve seyirciye doğrudan konuşur. Improv'da metin yoktur, sahnede genellikle birden fazla kişi vardır ve sahnedekiler birbirleriyle konuşur. Improv komik olabilir ama olmak zorunda değil; iyi bir improv sahnesi dramatik de olabilir.

Uygulamalı improv: sahnenin dışında

1990'ların sonundan itibaren improv tekniklerinin tiyatro dışında, eğitimde ve iş dünyasında kullanılması ayrı bir alan haline geldi. Bu alanın uluslararası ağı Applied Improvisation Network, yaptığı bir uzlaşı çalışmasında uygulamalı improv'u şöyle tanımlıyor: "Doğaçlama tiyatronun ilkelerinin, araçlarının, pratiklerinin, becerilerinin ve zihniyetlerinin tiyatro dışı ortamlarda kullanılması."

Bunun üç yaygın kullanım alanı var:

• İletişim ve ekip çalışması. Toplantıda dinlemek, fikri reddetmeden geliştirmek. Şirketlerde nasıl kullanıldığını doğaçlama iş hayatında ne işe yarar yazısında anlattık.
• Kaygı ve belirsizlik. Bazı araştırmacılar improv'u sosyal kaygı ve belirsizliğe tahammül açısından inceliyor. Kanıt umut verici ama sınırlı; neyin gösterildiğini ve neyin gösterilmediğini doğaçlama yetişkinlere ne kazandırır yazısında ayrıntılı ele aldık.
• Dil öğrenimi. Yabancı dilde improv, hazırlıksız konuşmayı zorunlu kılar: Cümleyi önceden kurup çevirecek vakit yok.

Improv'u İngilizce yapmak

Biz improv'u üçüncü amaçla kullanıyoruz. Techne Lab'ın doğaçlama çalışması yalnızca İngilizce; Türkçe yetişkin doğaçlama programımız yok.

English Drama Lab, İngilizcesi B1 ve üstü yetişkinler için haftalık bir atölye. Her hafta doğaçlama ve sahne çalışması var; gruplar en fazla 12 kişi, Pera'da Cumartesi 15:00 ve Kadıköy'de Pazartesi 20:00. Katılım esnek. Yeni başlayanlar için A1+ grupları yakında açılıyor.

Bir oturumun içinde hangi oyunların oynandığını merak ediyorsanız, otuzdan fazla oyunu açıklamalarıyla İngilizce doğaçlama oyunları sayfasında topladık. Programın tamamı için İngilizce doğaçlama atölyesi sayfasına bakabilirsiniz.

İlgili yazılar: İstanbul'da doğaçlama atölyeleri · Doğaçlama atölyesine ilk kez gidiyorsanız · Meisner tekniği nedir

Sık sorulan sorular

Improv ne demek? Improv, İngilizce "improvisation" sözcüğünün kısaltması. Tiyatroda metin, rol dağılımı ya da önceden belirlenmiş bir olay örgüsü olmadan sahnede o anda kurulan oyun anlamına gelir. Türkçede doğaçlama tiyatro dediğimiz şeyle aynı.

Improv'u kim icat etti? Doğaçlama tiyatro çok eski, ama modern improv'un iki önemli kurucu figürü var: Chicago'da tiyatro oyunlarını geliştiren ve 1963'te Improvisation for the Theater kitabını yayımlayan Viola Spolin; Londra ve Calgary'de çalışan, 1979'da Impro kitabını yayımlayan ve Theatresports'u geliştiren Keith Johnstone.

Improv ile stand-up arasındaki fark nedir? Stand-up'ta komedyen tektir ve metni önceden yazılmıştır. Improv'da metin yoktur, sahnede genellikle birden fazla kişi birbiriyle konuşur ve sahne o anda kurulur. Improv komik olmak zorunda değildir.

Uygulamalı improv nedir? Doğaçlama tiyatronun ilke ve tekniklerinin tiyatro dışında, örneğin eğitimde, iş dünyasında ya da dil öğreniminde kullanılması. Amaç gösteri değil; iletişim, dinleme, belirsizlikle çalışma ya da hazırlıksız konuşma pratiği.

---

Kaynaklar: "Viola Spolin", Wikipedia · "Improvisational theatre", Wikipedia · "Keith Johnstone", Wikipedia · "Impro: Improvisation and the Theatre", Wikipedia · Spolin, V. (1963), Improvisation for the Theater, Northwestern University Press · Johnstone, K. (1979), Impro: Improvisation and the Theatre, Faber and Faber · Applied Improvisation Network, What is Applied Improvisation?