Doğaçlamada Statü Nedir? Johnstone ve İngilizce Konuşma

Doğaçlamada statü, iki kişi arasındaki o anki güç farkının davranışla oynanmasıdır. Kavramı Keith Johnstone 1979'da yayımlanan Impro kitabında tanımladı ve ona göre statü insanın sahip olduğu bir unvan değil, yaptığı bir şeydir: Sosyal konumu düşük biri yüksek statü oynayabilir, tersi de mümkündür. Sahnede ve günlük konuşmada statü bakışla, duruşla, sessizlikle ve tek tek kelimelerle kurulur; İngilizce konuşurken de hangi statüyü oynadığınız, ne kadar iyi İngilizce bildiğinizden bağımsız olarak duyulur.

Statü: unvan değil, davranış

Johnstone'un çıkış noktası şu cümle: "Statü, yapılan bir şey olarak anlaşılmadıkça kafa karıştırıcı bir terimdir." Bir şirketin genel müdürü toplantıda alçak statü oynayabilir; bir garson masadaki müşteriye karşı yüksek statü oynayabilir. Sosyal konum ile oynanan statü ayrı şeyler.

Johnstone bunu atölyelerinde keşfettiğini anlatıyor. Öğrencilerinden konuşurken birbirlerinden biraz daha yüksek ya da biraz daha alçak durmalarını istediğinde sahneler birden "gerçek" görünmeye başlamış. Vardığı sonuç: "Her tonlama ve her hareket bir statü ima eder ve hiçbir eylem tesadüf değildir."

Yani statü sahnede eklenen bir süs değil. Her etkileşimde zaten var. Doğaçlama onu görünür kılar.

Tahterevalli ilkesi

Johnstone'un ikinci büyük gözlemi "tahterevalli" (see-saw) ilkesi: "Ben yükselirim, sen alçalırsın." Statü göreli bir şey; birinin yükselmesi çoğu zaman diğerinin alçalması demek.

Bu bize dört hamle verir:

• Kendini yükseltmek ("Bunu ben zaten çözmüştüm.")
• Karşındakini alçaltmak ("Bunu hâlâ bilmiyor musun?")
• Kendini alçaltmak ("Ben bu konularda hiç iyi değilimdir.")
• Karşındakini yükseltmek ("Sen bu işi benden çok daha iyi bilirsin.")

Gündelik konuşmanın büyük kısmı bu dört hamlenin küçük dozlarından oluşur. İltifat, özür, şaka, laf sokmak, hepsi birer statü hamlesi.

Sahnede statü nasıl görünür?

Johnstone'un kitabında ve improv geleneğinde yaygın olarak çalışılan işaretlerden bazıları:

Baş. Konuşurken başı sabit tutmak statüyü yükseltir. Johnstone, otorite gerektiren rolleri oynayan oyuncuların bu "sabit baş" numarasını öğrenmesi gerektiğini yazar. Konuşurken başın sürekli küçük hareketler yapması statüyü düşürür.

Göz teması. Burada iş sanıldığından incedir. Bakışı tutmak baskın görünebilir; ama Johnstone'a göre göz temasını kesmek de, hemen geri dönüp bakmadığınız sürece yüksek statü olabilir. Bakışı kaçırıp telaşla geri dönmek ise alçak statüdür.

"Iı" sesi. Johnstone cümlelerin başına kısa, tereddütlü bir "er" (Türkçedeki "ıı") eklediğinde statüsünün düştüğünü anlatır. Kısa bir "ıı" sözünüzün kesilmesine davet çıkarır; uzun bir "ıı" ise tam tersine "sözümü kesme" der.

Hareket ve dokunma. Yüksek statü daha az ve daha sakin hareket eder, mekânı rahatça kullanır. Alçak statü kendini küçültür, kendine dokunur (yüzünü, saçını), hareketleri kesik kesiktir.

Sessizlik. Yüksek statü sessizliği doldurmak zorunda hissetmez. Alçak statü sessizlikten rahatsız olur ve konuşarak kapatır.

Bunların hiçbiri "iyi" ya da "kötü" değil. Johnstone'un önerdiği şey bir statüde takılıp kalmak değil, statüyü bilinçli olarak değiştirebilmek. İyi bir oyuncu, sahnenin gerektirdiği statüyü seçer ve sahne içinde onu kaydırabilir.

Atölyede statü nasıl çalışılır?

İmprov atölyelerinde statü genellikle oyunlarla çalışılır. Birkaç yaygın örnek:

• Sayı kartları. Her katılımcı kendi göremeyeceği bir sayı kartını alnına tutar, diğerleri ona bu sayıya göre davranır. Sahnenin sonunda herkes kendi statüsünü tahmin eder. Statünün sizin değil, başkalarının davranışında oluştuğunu gösterir.
• Efendi ve hizmetkâr. Biri yüksek, biri alçak statüde. Sonra roller değişir ya da sahne içinde statü yavaşça tersine döner.
• Aynı replik, iki statü. "Can I have a word?" cümlesini önce yüksek, sonra alçak statüde söylemek. Kelimeler aynı, söylenen şey bambaşka.

Bu oyunların daha fazlasını açıklamalarıyla İngilizce doğaçlama oyunları sayfasında topladık. Bir oturumun içinde statü oyunlarının nereye oturduğunu doğaçlama ile İngilizce nasıl çalışılır yazısında anlattık.

İngilizce konuşmada statü

Buradan sonrası Johnstone'dan değil, bizim atölyede gördüklerimizden ve İngilizce konuşma pratiğinden. Kanıtlanmış bulgu değil, çalışma notu olarak okuyun.

Yabancı dilde konuşurken birçok kişi farkında olmadan alçak statüye düşer. Konuşmaya özürle başlamak ("Sorry, my English is not very good"), her cümleyi soruya çevirmek, cümleyi bitirmeden karşıdakinin onayını beklemek, sessizliği hemen doldurmak. Bunların çoğu dil eksikliğinden değil, kaygıdan gelir. İngilizce konuşurken donmanın nedenlerini İngilizce konuşma korkusu yazısında anlattık.

İngilizcede statü özellikle şu yerlerde duyulur:

Alçak statü dili (örnekler):

• "Sorry, I just wondered if maybe you might have a minute?"
• "I'm not sure, but I think maybe we could possibly try..."
• "Is that okay? Does that make sense?"
• "Sorry, sorry, I mean..."

Yüksek statü dili (örnekler):

• "Do you have a minute?"
• "I think we should try this."
• "Let's move on."
• Cümleden sonra soru eklemeden durmak ve bekleyebilmek.

Fark çoğu zaman yeni kelimede değil, eksik kelimede: "just", "maybe", "possibly", "sorry" gibi yumuşatıcılar üst üste bindikçe statü düşer. Bu, yumuşatıcıların yanlış olduğu anlamına gelmiyor. Bir ricada, hassas bir konuşmada ya da kıdemli biriyle konuşurken doğru seçim olabilirler. Sorun, seçim değil alışkanlık olduklarında başlar.

Önemli bir nokta: Amaç her zaman yüksek statü oynamak değil. Sürekli yüksek statü kibirli, sürekli alçak statü güvensiz görünür. Bir toplantıda bir fikri savunurken statünüzü yükseltmek, bir müşteriyi sakinleştirirken alçaltmak gerekebilir. Doğaçlamanın kazandırdığı şey belirli bir statü değil, statü yelpazesi: İngilizcede de iki yöne hareket edebilmek.

Toplantı ve iş iletişimi açısından statüyü doğaçlama iş hayatında ne işe yarar yazısında ayrıca ele aldık. İngilizce sunumda kaygının en çok sesinize, göz temasınıza ve coşkunuza yansıdığını gösteren bulguları da İngilizce sunumda heyecan yazısında bulabilirsiniz; bunlar statü işaretleriyle büyük ölçüde örtüşen alanlar.

Kendi başınıza deneyin

Bir hafta boyunca İngilizce konuştuğunuz her yerde tek bir şeye dikkat edin: Cümlenin sonuna soru ekliyor musunuz? "Right?", "okay?", "you know?" Saymanız yeter. Sonraki hafta bunların yarısını bırakın ve cümleden sonra iki saniye susun. Statünün ne kadar küçük şeylerden kurulduğunu bu iki saniyede duyarsınız.

Techne Lab'da statü

Statü oyunları English Drama Lab oturumlarının düzenli bir parçası. Techne Lab'ın doğaçlama çalışması yalnızca İngilizce: İngilizcesi B1 ve üstü yetişkinler için, en fazla 12 kişilik gruplarla, Pera'da Cumartesi 15:00 ve Kadıköy'de Pazartesi 20:00, esnek katılımla. Ayrıntılar İngilizce doğaçlama atölyesi sayfasında.

İlgili yazılar: Improv nedir? · Doğaçlama yetişkinlere ne kazandırır?

Sık sorulan sorular

Doğaçlamada statü ne demek? İki kişi arasındaki o anki güç farkının davranışla oynanması. Keith Johnstone'a göre statü bir unvan değil, yapılan bir şeydir: Bakış, duruş, hareket, sessizlik ve kelime seçimiyle kurulur ve her etkileşimde vardır.

Yüksek statü ve alçak statü nedir? Yüksek statü daha sakin, daha az hareketli, sessizliği doldurma ihtiyacı duymayan bir davranıştır; alçak statü kendini küçülten, tereddütlü, onay arayan bir davranış. Johnstone'a göre ikisi de sahnede bilinçli olarak seçilip değiştirilebilir.

Statü kavramını kim geliştirdi? İngiliz tiyatro eğitmeni Keith Johnstone. Kavramı 1979'da yayımlanan Impro: Improvisation and the Theatre kitabının dört ana bölümünden ilki olan "Status" bölümünde anlattı. Kitap bugün improv eğitiminin temel kaynaklarından biri.

İngilizce konuşurken statü neden önemli? Yabancı dilde konuşurken birçok kişi farkında olmadan alçak statüye düşer: özürle başlamak, cümleyi soruya çevirmek, sessizliği hemen doldurmak. Statü farkındalığı, dil düzeyinizden bağımsız olarak nasıl duyulduğunuzu seçebilmenizi sağlar.

---

Kaynaklar: Johnstone, K. (1979). Impro: Improvisation and the Theatre. Faber and Faber. Alıntılar 1981 Methuen baskısından çevrilmiştir (archive.org metni) · "Impro: Improvisation and the Theatre", Wikipedia · Improwiki, Status