Rolde Lider: Yaratıcı Dramada Lider Hikâyenin İçine Nasıl Girer

Yaratıcı dramada lider dışarıdan yönetir, katılımcılar içeriden oynar. Bu ayrım çoğu zaman doğrudur. Ama bazen lider bu çizgiyi bilerek aşar ve hikâyenin içine girer.

Bu tekniğe "rolde öğretmen" (teacher in role) denir ve İngiliz drama eğitimcisi Dorothy Heathcote'la özdeşleşmiştir. Biz buna "rolde lider" diyoruz. Fikir basit: lider bir karakteri üstlenir ve grupla aynı kurgunun içinde konuşur.

Neden içeri girmek

Dışarıdan verilen yönergeler hikâyeyi durdurur. "Şimdi köyün muhtarını canlandırın" dedikten sonra grup bir an için kurgudan çıkıp talimatı işler. Lider rolde olduğunda talimat kurgunun içinde gelir. Muhtar köy meydanına çıkar ve "Su kuruyor, ne yapacağız?" diye sorar.

Bu fark küçük görünür ama etkisi büyüktür. Katılımcıya "soruyu cevapla" denmiyor, bir karaktere cevap vermesi gerekiyor. Cevap vermek ile rol gereği cevap vermek aynı şey değildir. İkincisinde katılımcı kendi sesi yerine karakterin sesini, kendi çekingenliği yerine karakterin sorumluluğunu taşır.

Bu mekanizma, yaratıcı dramanın aşamalarında canlandırma ve değerlendirme arasındaki geçişi de kolaylaştırır. Lider rolden çıktığında oturum, ortak yaşanmış bir kurgunun üzerinden konuşabilir.

Güç dengesini değiştirmek

Rolde lider tekniğinin en ilginç yanı güç ilişkisini çevirmesidir. Normal bir grup çalışmasında lider bilen, grup öğrenen konumdadır. Lider rolde ise çoğu zaman bilmeyen, yardım isteyen, hata yapan bir karakteri oynar. Yolunu kaybetmiş bir gezgin. Kararsız bir kasaba yöneticisi. Bir şey saklayan bir komşu.

Böylece grup karakterin sorununu çözen taraf haline gelir. Bilgi ve karar grubun elindedir. Katılımcı, liderin kurduğu çerçevenin içinde ama kendi kararını vererek ilerler. Burada lider kontrolü bırakmış gibi görünür ama kurgunun yönünü hâlâ tutar.

Rol seçimi

Her rol aynı işi görmez. Rolü seçmeden önce şunu sormak gerekir: bu rolle grubun hangi sorusunu açmak istiyorum?

Otorite rolü, yani yönetici, kral ya da müdür, grubun karar verme biçimini görünür kılar. İhtiyaç sahibi rolü, yani yardım isteyen biri, grubu empatiye ve çözüme iter. Engel rolü, yani kapıyı açmayan nöbetçi, grubu müzakereye zorlar. Gizli bilgi taşıyan rol ise merak kurar. Katılımcıların soru sormasını sağlar.

Roller arasında geçiş yapmak da mümkün. Ama her geçişte grubun karakteri nasıl tanıyacağı net olmalı: bir şapka, bir şal, duruş değişikliği. Kostüm gerekmez, tek bir işaret yeter. Önemli olan grubun "şu an lider rolde" bilgisini taşıyabilmesi.

Nerede dikkat gerekir

Rolde lider tekniği iyi uygulanmazsa ters etki yapar. Üç tuzak var.

Birincisi, rolün oyunculuğa kaçması. Lider ne kadar iyi oynarsa oynasın, amaç performans değil. Rol grubun işine yaramak için var. Lider rolü abartırsa katılımcılar seyirciye dönüşür.

İkincisi, kontrolü gizlice geri almak. Grup beklenmedik bir yöne giderse lider rol içinden onları eski yola çekmeye çalışabilir. Bu, katılımcının kararını yok sayar ve oyunun ortak olduğu fikrini bozar. Grubun seçimi lideri şaşırtacaksa, lider şaşırmalı ve oradan devam etmeli.

Üçüncüsü, rolden çıkışın belirsizliği. Lider rolden çıktığında bunu açıkça işaretlemek gerekir. Katılımcılar kurgudan gerçeğe geçerken bir an durmalı. Bu geçiş yoksa yaşanan şey ile konuşulan şey birbirine karışır.

Rolden çıkış ve değerlendirme

Teknik rol içinde bitmez. Rolden çıkıştan sonraki konuşma, tekniğin asıl işi gördüğü yerdir. Lider rolü bıraktıktan sonra grup yaşadığı kurguyu kendi diliyle konuşur: karakter ne istiyordu, biz ne yaptık, başka ne yapabilirdik?

Bu konuşmada lider artık dışarıdadır ve sorular açık uçludur. "Doğru cevap bu muydu" diye sormaz, "ne fark ettiniz" diye sorar. Çünkü rol sırasında verilen kararlar grubun kararıdır ve onları değerlendirmek de grubun işidir. Liderin görevi, kurgunun içinde yaşananla gündelik hayata dair olan arasındaki bağı grubun kendisinin kurmasına yer açmaktır.

Çocuklarla, gençlerle, yetişkinlerle

Teknik her yaş grubunda çalışır, ama kurulum değişir. Küçük çocuklarla rol genellikle basit ve hemen tanınır olmalıdır: bir hayvan, bir yardım isteyen yaşlı. Çocuklarda yaratıcı dramada sınır çizmek önemlidir; rol bir oyun gibi başlar ve oyun gibi biter.

Gençlerle ve yetişkinlerle daha karmaşık roller mümkün. Yetişkinler için yaratıcı dramada rolde lider genellikle bir toplantı, bir mülakat ya da bir yüzleşme gibi tanıdık kurguları açar. Burada rolün gücü, tanıdık bir durumu güvenli bir çerçevede yeniden yaşatmasındadır. İstanbul'da yetişkinlerle yürüttüğümüz çalışmalar için yaratıcı drama İstanbul sayfasına bakabilirsiniz.

Laboratuvardan bir soru

Bir sonraki oturumunuzda tek bir değişiklik deneyin: talimatı rolün ağzından verin. "Şimdi iki gruba ayrılın" yerine, karakter olarak "Köyün iki yakasında iki ayrı ekip lazım" deyin. Grubun tepkisini izleyin. Sorunun şekli değiştiğinde cevabın şeklinin de değiştiğini göreceksiniz.

Rolde lider, yaratıcı dramanın en basit ve en zor tekniklerinden biridir. Basittir, çünkü bir şapka yeter. Zordur, çünkü liderin kendi otoritesini bilerek bırakması gerekir.

İlgili yazılar: Evde Yaratıcı Drama Nasıl Yapılır? Ebeveynin Lider Olmadan Başlayabileceği Beş Çalışma

Sık sorulan sorular

Rolde lider (rolde öğretmen) nedir? Liderin dışarıdan yönerge vermek yerine bir karakteri üstlenip grupla aynı kurgunun içinde konuşmasıdır. Dorothy Heathcote'la özdeşleşen teacher in role tekniğinin Türkçe karşılığı.

Rolde lider tekniği neden işe yarar? Dışarıdan verilen yönerge hikâyeyi durdurur; rol içinden gelen talimat kurguyu kesmez. Katılımcı kendi çekingenliği yerine karakterin sorumluluğunu taşır ve güç dengesi gruba kayar.

Rolde lider tekniğinde hangi rol seçilmeli? Rol, grubun hangi sorusunu açmak istediğinize göre seçilir: otorite rolü karar verme biçimini görünür kılar, ihtiyaç sahibi rolü empatiye iter, engel rolü müzakereye zorlar, gizli bilgi taşıyan rol merak kurar.

Rolde lider tekniğinin tuzakları nelerdir? Üç tuzak var: rolün oyunculuğa kaçması, kontrolü rol içinden gizlice geri almak ve rolden çıkışın belirsiz kalması. Rolden çıkış açıkça işaretlenmeli, sonrasındaki konuşma açık uçlu sorularla yürümeli.