Yaratıcı Drama Nedir? Tiyatrocu Gözünden Dürüst Bir Tanım

"Yaratıcı drama" Türkiye'de garip bir kelime çifti oldu. Kimine göre çocuk aktivitesi, kimine göre kurumsal eğitim modülü, kimine göre oyunculuğa giriş çalışması. Üçü de değil — ama üçüne de değiyor.

Tiyatro yapan insanlar olarak tanımı sahneden verelim.

Tanım: süreç, sonuç değil

Yaratıcı drama, bir grubun bir lider (eğitmen) eşliğinde, doğaçlama ve rol oynama teknikleriyle bir konuyu, bir durumu ya da bir deneyimi canlandırarak işlemesi. Kritik kelime şu: canlandırarak. Konuşarak değil, izleyerek değil — yaparak.

Tiyatrodan ayrıldığı yer de burası: tiyatro seyirci için yapılır, yaratıcı drama katılımcı için. Ortada prova edilen bir oyun, ezberlenen bir metin, hazırlanılan bir gösteri yok. Çalışmanın ürünü, çalışmanın kendisi. O gün o odada yaşanan şey — sonra kimseye gösterilmeyecek olsa bile — işin ta kendisi.

Bu yüzden "yanlış yapma" ihtimali de yok. Gösterilecek bir doğrusu olmayan şeyin yanlışı olmaz.

Bir oturum gerçekte nasıl geçiyor?

Dışarıdan bakınca oyun oynayan yetişkinler görürsün. İçeriden yapı çok nettir:

Isınma. Beden ve ses uyanıyor, grup birbirine alışıyor. Basit oyunlar — isim oyunları, ritim, mekân yürüyüşleri. Amaç teknik değil güven; grup birbirine güvenmeden kimse risk almaz.

Canlandırma. Günün asıl çalışması. Bir durum kuruluyor — bir bekleme salonu, bir aile masası, bir iş görüşmesi — ve roller dağıtılıyor. Doğaçlama başlıyor: ne söyleyeceğin yazılı değil, o an üretiyorsun. Rol değişiyor, aynı sahne farklı statülerle tekrar kuruluyor, bir karakter sandalyeye oturtulup grup tarafından sorgulanıyor.

Değerlendirme. Oturumun sonunda konuşuluyor: ne oldu, ne hissettin, dışarıdan nasıl görünüyordu. Yaşantıyı bilince çeviren adım bu — atlanırsa drama oyunda kalır.

Neye benziyor, neyle karıştırılıyor

Yaratıcı dramayı anlamanın en hızlı yolu, komşularından ayırmak.

Oyunculuk kursu değil. Oyunculuk atölyesinde hedef sahnedir: karakter kurarsın, metin çalışırsın, seyirciye hazırlanırsın. Yaratıcı dramada seyirci yok. Aynı araçları kullanırlar — doğaçlama, rol, beden — ama biri gösteriye, diğeri katılımcının kendi deneyimine bakar.

Doğaçlama komedisi (improv) değil. Improv'un hedefi güldürmek ve seyirciyi eğlendirmektir; sahne başarısı komik olmaktan geçer. Yaratıcı dramada komik olmak zorunda değilsin, çoğu zaman sahne hiç komik değildir.

Psikodrama değil. Bu ayrım en önemlisi. Psikodrama klinik bir yöntemdir, terapistin yürüttüğü, kişinin kendi travmasıyla çalıştığı bir süreçtir. Yaratıcı drama eğitsel bir yöntemdir; lideri terapist değil eğitmendir, malzemesi kişinin kendi geçmişi değil kurgusal durumlardır. İyi bir drama oturumu iyi hissettirir ama tedavi etmez — bu iki şeyi karıştıran her yer şüpheyle karşılanmalı.

Diksiyon ya da hitabet kursu değil. Topluluk önünde konuşma rahatlığı bir yan çıktıdır, hedef değil. Nefes ve artikülasyon üzerine sistematik çalışma istiyorsan başka bir kapı lazım.

Bir de isim karışıklığı var: piyasada "drama kursu" tabelası çoğu zaman yaratıcı dramayı değil, çocuklara yönelik hafif bir oyunculuk programını tarif ediyor. İkisi arasındaki farkı ayrıca yazdık.

Nereden geliyor?

Yöntemin kökeni tiyatrodan çok eğitimden geliyor. Yirminci yüzyıl ortasında İngiltere'de Peter Slade, Brian Way ve Dorothy Heathcote gibi isimler, çocuğun oyun kurma kapasitesini bir öğrenme aracı olarak ele aldılar — "drama in education" dediğimiz alan buradan doğdu. Mesele çocuğu oyuncu yapmak değildi; oyunu, bilginin ve deneyimin işlendiği bir alan olarak kullanmaktı.

Türkiye'ye akademik kanaldan girdi ve 1990'lardan itibaren dernekleşmeyle, eğitmen yetiştirme programlarıyla kurumsallaştı. Bu geçmiş bugünkü manzarayı da açıklıyor: alan uzun süre eğitim fakülteleri ve çocuk programları çevresinde büyüdüğü için, yetişkin tarafı Türkiye'de geç kaldı.

Kime ne veriyor?

Buraya dürüst bir liste koyalım, broşür dili değil:

• Topluluk önünde konuşamayanlara — sahne değil ama sahneye en yakın güvenli alan. Bakış altında var olma pratiği.
• İfadesi düşüncesinin gerisinde kalanlara — doğaçlama, düşünce ile söz arasındaki gecikmeyi kısaltıyor. (Aynı mekanizma İngilizce konuşamama sorununda da çalışıyor.)
• Ekiple çalışan profesyonellere — statü oyunları, dinleme, teklifi kabul etme. Doğaçlamanın "evet, ve" kuralı iyi bir toplantının da kuralı. (Detaylı yazdık.)
• Tiyatroya adım atmak isteyip çekinenlere — oyunculuk atölyesinin ön odası. Suyu test etmenin en düşük riskli yolu.

Vermediği şeyler de var: diksiyon çalışması değil, terapi değil, oyunculuk sertifikası hiç değil. Bu üçünü arıyorsan başka kapılar lazım.

Yetişkin işi mi, çocuk işi mi?

İkisi de — ama Türkiye'de piyasa çocuğa kaydığı için yetişkin tarafı boş kaldı. İstanbul'da yetişkinler için düzenli yaratıcı drama çalışması yapan yer az; çoğu kurum dramayı çocuk yaş gruplarına ya da eğitmenlik sertifika programlarına ayırmış durumda. Otuzunda, kırkında, ellisinde başlamanın nasıl bir şey olduğunu ayrı bir yazıda anlattık.

Bizim yaratıcı drama çalışmalarımız ağırlıkla yetişkinlerle yürüyor — Kadıköy ve Pera'da, on iki kişiyi geçmeyen gruplarda. İngilizce yürüyen kolu da var: English Drama Lab, yaratıcı dramanın araçlarını İngilizce konuşma pratiğiyle birleştiriyor.

İyi bir çalışmayı nasıl ayırt edersin?

Alan denetimsiz; "yaratıcı drama" tabelası asmak için bir şart yok. Kaydolmadan önce bakılacak birkaç şey:

Grup büyüklüğü. On iki kişiyi geçen bir grupta herkesin canlandırmaya girme şansı düşer. Yirmi kişilik bir "drama atölyesi" pratikte bir izleme etkinliğine dönüşür.

Değerlendirme var mı? Oturum canlandırmayla bitiyor, üzerine konuşulmuyorsa eksik yapılıyor demektir. Yaşantıyı işleyen kısım o son yarım saat.

Eğitmen ne yapıyor? İyi bir lider talimat vermez, alan kurar. Sürekli "şimdi şunu yapın" diyen biri oyun yönetiyordur, drama yürütmüyordur.

Hedef net mi? "Kendini keşfet" gibi her şeye gelen bir vaat yerine, çalışmanın ne yaptığını ve ne yapmadığını söyleyebilen bir yer daha güvenilir.

Bir oturum denemeden karar vermek zor — çoğu insan ilk kırk dakikada zaten anlıyor kendisine göre olup olmadığını. Hangi grup sana uygun bilmiyorsan atölye testi üç dakikada söylüyor; sormak istersen telefonla da ulaşabilirsin.

İlgili yazılar: Gençlerde Yaratıcı Drama

Sık sorulan sorular

Yaratıcı drama nedir? Bir grubun bir lider eşliğinde, doğaçlama ve rol oynama teknikleriyle bir konuyu, durumu ya da deneyimi canlandırarak işlemesi. Seyirci için değil katılımcı için yapılır; çalışmanın ürünü çalışmanın kendisidir.

Yaratıcı drama ile oyunculuk kursu arasındaki fark nedir? Oyunculuk atölyesinde hedef sahnedir: karakter kurar, metin çalışır, seyirciye hazırlanırsın. Yaratıcı dramada seyirci yok; aynı araçlar katılımcının kendi deneyimi için kullanılır.

Yaratıcı drama terapi midir? Hayır. Psikodrama terapistin yürüttüğü klinik bir yöntemdir; yaratıcı drama ise eğitsel bir yöntemdir, lideri eğitmendir ve malzemesi kişinin geçmişi değil kurgusal durumlardır.

Yaratıcı drama yetişkinler için uygun mu? Evet. Türkiye'de piyasa çocuğa kaydığı için yetişkin tarafı boş kaldı; oysa yöntem topluluk önünde konuşamayan, ifadesi düşüncesinin gerisinde kalan ya da tiyatroya adım atmak isteyip çekinen yetişkinler için de çalışır.