Kültür
Şişli Tiyatrosu Kapandı: 55 Yıllık Sahne Sessizce Gitti
İstanbul'un 55 yıllık sahnesi Şişli Tiyatrosu fahiş kiralar yüzünden kapandı. Kent kültürel belleğini kaybederken neden kimse ses çıkarmadı? Kapanışın anatomisi ve bağımsız sahneler için anlamı.
Bir sahne kapanırken ne kadar ses çıkar? Temmuz başında Şişli Tiyatrosu son perdesini indirdiğinde İstanbul'un cevabı netti: neredeyse hiç. 1971'den beri ayakta duran, binlerce oyuna ev sahipliği yapmış bir salon fahiş kira artışları ve mülk sahibinin tahliye baskısı karşısında pes etti. Ne bir imza kampanyası örgütlendi, ne bir belediye açıklaması geldi, ne de sosyal medyada üç günden uzun süren bir dalga oluştu. 55 yıllık bir kültür mekânı, sıradan bir emlak işleminin sessizliği içinde tarihe karıştı.
Bu yazı bir ağıt değil. Bir otopsi raporu.
Bir salonun kısa tarihi — 1971'den bugüne
Şişli Tiyatrosu'nun temelleri 1971'de Ermeni bir aile tarafından atıldı. Bir yıl sonra sahneyi Gazenfer Özcan ve arkadaşları devraldı; ilerleyen yıllarda salon Ali Poyrazoğlu'na tahsis edildi. Türkiye tiyatrosunun en üretken kuşakları bu sahneden geçti; ilçenin birkaç kuşağı tiyatroyla ilk kez bu koltuklarda tanıştı. Uzun bir atıl dönemin ardından 2020'de tiyatrocu Mustafa Kalkan mekânı yeniden hayata döndürdü. Düşünün: pandeminin ortasında, salonların kapandığı bir dönemde bir sahneyi yeniden açmayı göze alan bir ekip. O ekip pandemiyi atlattı, seyircisini yeniden kurdu — ama ekonominin en kaba biçimine yenildi: kira.
Kapanışı duyuran Kalkan, meselenin bir bina meselesi olmadığını hatırlattı.
"Bir kentin ruhunu binalar değil, o binaların içinde üretilen kültür, sanat ve hafıza oluşturur. Şişli Tiyatrosu, 55 yıldır bu ilçenin, İstanbul'un ve Türkiye'nin kültürel belleğini sırtlayan koca bir çınardı."
Çınar metaforu tesadüf değil. Çınarlar kesildiğinde yerine yenisi dikilmez; otopark yapılır.
Asıl skandal: sessizlik
Kalkan'ın açıklamasının en sert kısmı mülk sahibine değil, çevresine yönelikti. Şişli Belediyesi, siyasi partilerin ilçe teşkilatları, kent konseyi, esnaf odaları, dernekler, vakıflar — hepsi bu kapanışı sessizlikle izledi. Kalkan bunu "kültür katliamı yaşanırken üç maymunu oynamak" diye tanımladı ve sessiz kalanların rant sistemine ortak olduğunu söyledi.
Burada durup sormak gerekiyor: bir ilçenin göbeğindeki 55 yıllık sahne kapanırken yerel yönetimin gündemine bile girmiyorsa, kültür politikası dediğimiz şey tam olarak nedir? Festival açılışlarında kurdele kesmek mi, yoksa kültürün üretildiği mekânları ayakta tutmak mı? Belediyelerin elinde araçlar var: uzun vadeli tahsis, kira desteği, kültür mekânı koruma statüsü, atıl kamu binalarının sahneye dönüştürülmesi. Kullanılmayan araç, yok hükmündedir.
Rakamların diliyle konuşalım. Bir bağımsız sahnenin gelir tablosu üç kalemden oluşur: bilet, bar, bir de şans. Gider tablosunun ilk satırı ise her yıl daha kabarık: kira. Merkezi ilçelerde ticari kira artışları kültür mekânlarını kafe ve mağazalarla aynı pazarda yarıştırıyor; oysa bir sahnenin metrekare başına ürettiği değer ciroyla ölçülmez. Şehir planlamasının bu değeri görecek bir cetveli yok. Sonuç: sahne, pazarın en zayıf oyuncusu olarak masadan ilk kalkan oluyor. Şişli örneğinde altı yıl süren direniş bile bu matematiği yenemedi.
İstanbul'un yakın tarihi benzer kayıplarla dolu. Emek Sineması'nı hatırlayanlar için senaryo tanıdık: önce kira artar, sonra tahliye gelir, sonra "elimizden bir şey gelmezdi" açıklamaları. Fark şu ki Emek için sokağa çıkan binlerce kişi vardı; polis bariyerleri kurulmuştu, dünya basını yazmıştı. Şişli Tiyatrosu için o kalabalık hiç toplanmadı. Beyoğlu'nda, Kadıköy'de son on yılda sessizce kapanan onlarca küçük sahnenin hiçbiri için toplanmadığı gibi. Belki de asıl endişe verici değişim bu: kayıplara alıştık. Kapanış haberleri artık bir öfke değil, bir iç çekiş üretiyor.
Salonsuz tiyatro mümkün mü?
Kalkan açıklamasını bir teslim bayrağıyla değil, bir meydan okumayla bitirdi: "Şişli Tiyatrosu olarak biz salonsuz da olsa, göçebe ruhumuzla üretmeye ve sahnede kalmaya devam edeceğiz." Göçebelik, İstanbul'un bağımsız tiyatrosu için giderek bir metafor olmaktan çıkıp fiili bir üretim biçimine dönüşüyor. Mekânsızlık bazen esneklik getirir; devised işler, mekâna özgü performanslar, kahvehanede, apartman dairesinde, sokakta oynanan oyunlar bu şehirde hep vardı. Tiyatro binadan eski bir sanat; hayatta kalmayı bilir.
Ama romantize etmeyelim. Sabit bir sahne; prova düzeni, teknik altyapı, arşiv, seyirci alışkanlığı ve mahalleyle kurulan uzun vadeli bağ demektir. Göçebe tiyatro üretir ama biriktiremez. Her kapanan salon, o mahallenin çocuklarının tiyatroyla ilk karşılaşma ihtimalinin de kapanmasıdır. Kalkan'ın deyişiyle geride kalan "sessiz ve niteliksiz bir kültür çölü"yse, bu çölün sorumluluğu yalnızca mülk sahiplerinde değil — sessiz kalan herkeste.
Şişli Tiyatrosu'nun ışıkları söndü. Sıradaki sahne hangisi — ve o kapanırken biz yine sessiz mi kalacağız?
Yazar hakkında: Halil Yağız Şanal, Techne Lab İstanbul'un kurucusudur.
İlgili yazılar: İstanbul'da Bağımsız Tiyatro Ekonomisi · TÜİK Verileri Ne Söylüyor? · 30. İstanbul Tiyatro Festivali