Harbiye Açık Havada Tiyatro: Yaz Sahnesinin Hesabı

Bir oyuncu 3.500 kişilik açık bir amfide, uçak sesinin altında, rüzgârda savrulan bir kostümle repliğini söylüyor. Kapalı salonda üç saniyede kuracağı bağı burada kurabilir mi?

İstanbul bu soruyu her ağustos yeniden soruyor.

Ağustos Sonunda Perde

İBB Şehir Tiyatroları, Açık Hava Yaz Oyunları'nı Harbiye Cemil Topuzlu Açık Hava Sahnesi'nde sahneliyor. Musahipzade Celal'in yazdığı, Engin Alkan'ın uyarlayıp yönettiği Haramiler 25 Ağustos'ta saat 21.00'de. Henry Lewis, Jonathan Sayer ve Henry Shields'in yazdığı, Mehmet Ergen'in çevirdiği, Lerzan Pamir'in yönettiği Yoldan Çıkan Oyun ise 27 ve 28 Ağustos'ta aynı saatte.

Haramiler, akrabası Şeyhülislam'ın kayırmasıyla devletin üst kademelerine tırmanan Kadı Yakup Efendi'nin hikâyesini müzikal formunda anlatıyor. Musahipzade'nin 1920'lerde yazdığı bir metin. Kayırma, mevki, yozlaşma. Yüz yıl sonra hâlâ güncel olması metnin gücü mü, ülkenin ısrarı mı — orası tartışmalı.

Yoldan Çıkan Oyun bambaşka bir yerden geliyor: her şeyin ters gittiği bir amatör tiyatro prodüksiyonunu anlatan İngiliz farsı. Dekor çöküyor, replikler karışıyor, oyuncular kayboluyor. Teknik olarak sahnelenmesi en zor komedi türlerinden biri, çünkü kazanın kendisi milimetrik prova istiyor.

Açık Havanın Fizik Yasaları

Kapalı sahne kontrollü bir laboratuvardır. Işığı siz kurarsınız, sessizliği siz üretirsiniz, seyircinin gözünü nereye götüreceğinizi siz seçersiniz. Açık havada bunların hiçbiri sizin değil.

Ses en büyük mesele. Doğal projeksiyon 3.500 kişilik bir amfide çalışmaz; mikrofon zorunlu. Ama mikrofon oyunculuğu değiştirir — fısıltı mümkün hale gelir, fakat beden fısıltıyı taşımaz. Sesle beden arasındaki ölçek bozulur. İyi açık hava oyuncusu bu boşluğu kapatmayı öğrenmiş oyuncudur.

Işık ikinci mesele. Saat 21.00'de perde açılıyor çünkü hava daha erken kararmıyor. Yaz akşamının ilk yarım saatinde ışık tasarımı neredeyse yok hükmünde; gerçek tasarım ancak karanlık çöktükten sonra başlıyor. Yönetmen oyunun ilk sahnelerini bu gerçeğe göre kurmak zorunda.

Açık hava tiyatrosu, kontrolü seyirciyle ve doğayla paylaşmayı kabul etmektir. Kaybedilen hassasiyetin karşılığında kazanılan şey ölçektir.

Üçüncüsü konsantrasyon. Martı, uçak, uzaktan gelen korna. Seyirci de kapalı salondaki gibi oturmuyor — daha hareketli, daha konuşkan, daha az teslim. Oyunun onları içine çekmesi gerekiyor; salonun karanlığı bu işi yapmıyor.

Oyunculuk Nasıl Değişir

Kapalı sahnede bir oyuncu kaşını kaldırır, on beşinci sıra görür. Harbiye'de otuzuncu sıradan sonra yüz yoktur, siluet vardır. Bu, oyunculuğu bambaşka bir yere çeker.

Jest büyür ama abartı olmamalıdır — açık hava oyunculuğunun asıl zorluğu bu ince ayardır. Kapalı sahnedeki hareketi iki katına çıkarmak işe yaramaz; karikatür çıkar. Yapılması gereken, hareketi büyütmek değil netleştirmek. Belirsiz bir jest uzakta kaybolur, net bir jest küçük de olsa okunur.

Sahne üstü konumlanma da değişir. Amfide seyirci yukarıdan bakar; yerdeki desen kapalı salondakinden çok daha görünürdür. İyi açık hava yönetmenleri bu yüzden topografiye kapalı sahneden fazla çalışır. Dikey kompozisyon zayıflar, yatay kompozisyon güçlenir.

Bir de tempo meselesi var. Açık havada sessizlik yoktur; sessizliği duyuramazsınız. Kapalı sahnede üç saniyelik duraklama bir sahneyi taşır, Harbiye'de aynı duraklama boşluk gibi durur. Ritim daha sürekli, geçişler daha belirgin olmak zorunda.

Ölçek Neden Değerli

Bütün bu zorluklara rağmen açık hava vazgeçilmez. Sebebi basit: erişim.

3.500 kişilik bir sahne, kapalı bir salonun on katı seyirciyi tek gecede alıyor. Bilet fiyatı düşük tutulabiliyor. Tiyatroya hiç gitmemiş biri için Harbiye, bir konser gibi girilebilir bir yer — eşiği alçak. Bağımsız sahnelerin yıllarca uğraşıp ulaşamadığı seyirci profili, bir ağustos gecesi kendiliğinden orada oturuyor.

Antik tiyatronun formu zaten buydu. Epidauros kapalı değildi. Tiyatro tarihinin büyük bölümünde perde, çatının altında değil gökyüzünün altında açıldı. Kapalı salon ve karanlık seyirci nispeten yeni bir icat — ve seyirciyi pasifleştiren bir icat.

Harbiye'nin kendi tarihi de bunu destekliyor. Cemil Topuzlu Açık Hava Sahnesi 1947'den beri ayakta; İstanbul'un kültürel hafızasında konser ve tiyatronun aynı taş basamaklarda buluştuğu az sayıdaki yerden biri. Bir mekânın yetmiş yıldır aynı işlevi görmesi, İstanbul ölçeğinde neredeyse istisna.

Ağustos Sonunda Ne Kalıyor

Açık hava yaz oyunları çoğu zaman "hafif program" diye görülür. Repertuvarın ciddi işleri kışa saklanır, yaza komedi ve müzikal kalır. Bu ayrımın kendisi sorgulanmayı hak ediyor. Musahipzade'nin yozlaşma anlatısı hafif bir metin mi? Bir farsın milimetrik zamanlaması ciddi bir teknik iş değil mi?

Belki de mesele oyunda değil, bizim yaz tiyatrosuna atfettiğimiz düşük beklentide. Harbiye'de bu ay perde açılırken şunu sormak mümkün: Açık hava, repertuvarın tatil sahnesi mi, yoksa tiyatronun en eski ve en demokratik hali mi?

---

Yazar hakkında: Halil Yağız Şanal, Techne Lab İstanbul'un kurucusudur.