Dramaturg Nasıl Olunur? Üniversite, Atölye ve Masa Başında Öğrenilen Yol

"Dramaturg olmak istiyorum" cümlesi Türkiye'de hâlâ açıklama gerektiriyor. Oyuncu olmak istiyorum desen herkes anlar. Yönetmen olmak istiyorum, anlaşılır. Dramaturg deyince karşındaki kişi genellikle iki soru sorar: o ne demek ve nasıl olunuyor? İlk soruyu dramaturji nedir ve dramaturg ne iş yapar yazılarında ele aldım. Bu yazı ikincisine ayrılmış.

Kısa cevap şu: tek bir yolu yok. Uzun cevap, yolların her birinin neyi verip neyi vermediği.

Önce şunu kabul etmek lazım: diploma yetmez

Dramaturji bir bilgi alanı olduğu kadar bir kas. Metni okuma, yapıyı görme, bir sahnenin neden çalışmadığını fark etme ve bunu yönetmene kavga çıkarmadan söyleyebilme kası. Bu kas okulda bilgi tarafıyla desteklenir ama masa başında, provada, gerçek bir ekibin içinde gelişir. Bu yüzden "nasıl olunur" sorusunun cevabı tek bir kuruma değil, birkaç şeyin birleşimine çıkıyor.

Yol 1: Üniversite

Türkiye'de birkaç devlet üniversitesinde tiyatro bölümleri içinde dramaturji ve tiyatro eleştirmenliği odaklı programlar var. Bunların verdiği şey ciddi: tiyatro tarihi, dünya dramatik edebiyatı, kuram, metin analizi, eleştiri yazma. Dört yıl boyunca okumak, okuduğunu tartışmak, yazmak. Dramaturgun "kütüphanesi" dediğim şey burada kurulur.

Vermediği şey ise pratik. Bölümlerin çoğunda öğrenci bir prodüksiyonda gerçek dramaturg olarak çalışmadan mezun olabiliyor. Kuramı bilen ama provada ne yapacağını bilmeyen dramaturg, Türkiye'de sık rastlanan bir figür. Bu, bölümlerin suçu değil; dramaturgun çalışacağı kurumsal yapı Türkiye'de zaten dar.

Üniversite yolunu seçen biri için tavsiyem basit: okulun içinde kalma. İkinci sınıftan itibaren öğrenci oyunlarında, bağımsız topluluklarda, kim kabul ederse orada masaya otur.

Yol 2: Atölye

Son yıllarda bağımsız alanda dramaturji ve yazarlık atölyeleri çoğaldı. Bunların verdiği şey üniversitenin tersi: bilgiden çok uygulama. Metin okunur, parçalanır, yeniden kurulur. Yazar ve dramaturg aynı masada çalışır; dramaturjik geri bildirim vermeyi, yani birine metninin neresinin çalışmadığını metni öldürmeden söylemeyi öğrenirsin.

Atölyenin vermediği şey derinlik ve süre. Üç aylık bir atölye kütüphane kurmaz. Bu yüzden atölyeyi üniversitenin yerine değil, yanına koymak doğru. Dramaturji ve oyun yazarlığının nasıl öğretildiğini anlattığım yazıda okuma temelli, atölye temelli ve mentorluk modellerini karşılaştırmıştım; dramaturg olmak isteyen biri için en verimli kombinasyon üçünün bir arada olduğu durum.

Bir atölye seçerken sorulacak soru: metni masada mı bırakıyor, sahneye taşıyor mu? Dramaturji sahne bilgisidir; metin seyirciyle karşılaşmadan dramaturjik karar test edilemez. Yazarlık ve dramaturji çalışması sayfasında bu soruya nasıl cevap verdiğimizi anlattık.

Yol 3: Masa başı, yani çıraklık

Türkiye'deki dramaturgların önemli bir kısmı ne dramaturji okudu ne atölyeye gitti. Bir yönetmenin yanında, bir toplulukta, prova masasında yetişti. Bu yol en eski ve hâlâ en etkili olanı. Çünkü dramaturjinin öğretilmesi en zor kısmı, odadaki hiyerarşiyle baş etmektir: yönetmenle anlaşmazlığı nasıl taşırsın, oyuncuya metin hakkında ne kadar söylersin, ne zaman susarsın. Bunlar kitapta yok.

Çıraklık yolu şöyle başlar: bir toplulukta masabaşı provasında bulunmayı iste. Not tut. Oyunun yapısı hakkında kimse sormasa bile düşün, yaz, yönetmene uygun anda ver. İlk aylarda kimse seni dramaturg olarak görmez. Doğru notu üç dört kez verdikten sonra görmeye başlar.

Ne okumalı?

Dramaturg metin okur, çok okur. Ama hangi metinler? Üç katman öneriyorum.

Birincisi, dramatik edebiyatın ana gövdesi. Antik tragedya, Shakespeare, Çehov, Ibsen, Brecht, Beckett. Bunları okumadan "yapı" kelimesini kullanmak boş kalır. İkincisi, çağdaş metinler. Son yirmi yılda yazılmış oyunlar; yapıya nasıl saldırdıklarını görmek için. Üçüncüsü, oyun olmayan şeyler: tarih, antropoloji, bilim yazısı, gazete. Prodüksiyon dramaturjisi çoğu zaman sahne dışı bilgiyle beslenir. Bir oyun 1950'lerde geçiyorsa dramaturg 1950'leri bilir.

Okuma yazmayla birleşmeli. Her izlediğin oyun hakkında kendine iki paragraf yaz: ne çalıştı, ne çalışmadı, neden. Bu alışkanlık eleştiri yazmaktan farklı; kimseye göstermek için değil, görme kasını çalıştırmak için.

İlk iş nereden gelir?

Dramaturg ilanı yok. İlk iş hemen hemen her zaman tanıdığın bir yönetmenden, yazdığın bir yazardan, içinde bulunduğun bir topluluktan gelir. Bu yüzden eğitim yolunun hangisi olduğundan bağımsız olarak, prova odasında bulunmak şart. Yazar arkadaşının metnini okumak, bir bağımsız topluluğun yeni oyununda masaya oturmak, bir öğrenci prodüksiyonunda dramaturg sıfatını almak. Ücret çoğu zaman yok ya da sembolik. Bu adil değil ama bugünkü gerçek bu.

Uluslararası tarafta biraz daha açık kapılar var: festivallerde, co-production projelerinde, yurtdışı rezidanslarda dramaturg kadrosu tanımlı. İngilizce metin okuyup İngilizce geri bildirim verebilen dramaturg bu kapılardan yararlanır.

Bu mesleğin görünmez tarafı

Son bir şey. Dramaturgun adı afişte küçük yazılır, bazen hiç yazılmaz. İyi iş yaptığında kimse fark etmez; oyun "kendiliğinden" tutarlı görünür. Kötü iş yaptığında da kimse fark etmez; yönetmen suçlanır. Bu mesleğe girmeden önce bununla barışmak gerekiyor. Dramaturg olmak, sahneyi görünür kılmak için kendini görünmez kılmayı seçmek.

Bunu seçebiliyorsan: oku, masaya otur, not tut, sus ve doğru anda konuş. Yol budur.

İlgili yazılar: Yönetmen Olmak Ne Demek? Bir Meslek Değil, Bir Bakış · Dramaturg ile Yönetmen Nasıl Çalışır? Prova Salonunda İki Ayrı Göz · Roman Oyuna Nasıl Uyarlanır? Dramaturgun Beş Sorusu

Sık sorulan sorular

Dramaturg olmak için hangi bölüm okunmalı? Türkiye'de birkaç devlet üniversitesinde tiyatro bölümleri içinde dramaturji ve tiyatro eleştirmenliği odaklı programlar var; tiyatro tarihi, kuram ve metin analizi burada kurulur. Ama diploma yetmez: dramaturji masa başında ve provada gelişen bir kastır.

Dramaturji okumadan dramaturg olunur mu? Olunur; Türkiye'deki dramaturgların önemli bir kısmı bir yönetmenin yanında, prova masasında yetişti. Çıraklık yolu masabaşı provasında bulunmayı istemek, not tutmak ve doğru notu doğru anda vermekle başlar.

Dramaturg olmak için ne okumalı? Üç katman: dramatik edebiyatın ana gövdesi (antik tragedya, Shakespeare, Çehov, Ibsen, Brecht, Beckett), son yirmi yılın çağdaş oyunları ve oyun olmayan şeyler: tarih, antropoloji, bilim yazısı, gazete. Okuma, izlenen her oyun hakkında iki paragraf yazmakla birleşmeli.

Dramaturg olarak ilk iş nereden gelir? Dramaturg ilanı yok; ilk iş hemen her zaman tanıdığın bir yönetmenden, bir yazardan ya da içinde bulunduğun topluluktan gelir. Bu yüzden eğitim yolu ne olursa olsun prova odasında bulunmak şart.