Sektör
'Bağımsız' Kelimesinin Ardında: İstanbul Tiyatrosu
Bağımsız tiyatro güzel bir kavram. Ama İstanbul verileri bu kelimenin gerçekle ilişkisini mercek altına alıyor.
"Bağımsız" kelimesi, tiyatro dünyasında prestij taşır. Özgür anlamına gelir. Devlet sisteminin dışında, alışılmış repertuarın ötesinde, kurumsal baskılardan azade. Kim bağımsız olmak istemez?
Ama bir kavramın iyi hissettirmesi, onu doğru tanımlamak için yeterli değil. Temmuz 2026'da yayımlanan bir ekonomi araştırması bu soruya verilerle yaklaştı. Mimesis'te yayımlanan ve Sacit Hadi Akdede imzalı makale, İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yaptığı bir anketin bulgularına dayanıyor. 220 tiyatro topluluğuna ulaşıldı, 100'ünden yanıt alındı. Sonuçlar düşündürücü.
Sahnesi Yok, Ama Oynuyor
İstanbul'daki bağımsız tiyatroların yüzde 64'ünün sahnesi yok. Sahnesi olanların yüzde 86'sı kiracı; yalnızca yüzde 3'ü kendi mülkünde çalışıyor. Sahnesi olan tiyatroların yüzde 92'si mekanını başka topluluklarla paylaşıyor.
Bu rakamlar bir "bağımsızlık" tablosu mu çiziyor?
Türkiye'de yaklaşık 700 bağımsız tiyatro topluluğu var — İstanbul özelindeki bu veriler, onların büyük çoğunluğunun fiziksel olarak kararsız bir zeminde durduğunu gösteriyor. Kira maliyetleri, paylaşım anlaşmaları ve geçici mekanlar üzerine kurulu bir prodüksiyon modeli, sanatsal özgürlüğü ekonomik kırılganlıkla mübadele ediyor.
Bağımsızlık, kaynaklardan bağımsızlık değildir. Kurumsal yönlendirmeden bağımsızlıktır. Bu ince ama kritik bir fark.
Rakamlar Ne Söylüyor?
TÜİK verilerinden derlenen 2024-2025 sezonu istatistikleri şunu gösteriyor: İstanbul'da yapılan temsillerin yüzde 75'i özel tiyatrolar tarafından gerçekleştiriliyor. Devlet Tiyatroları'nın payı yüzde 8'de kalıyor.
Seyirci sayısında da benzer bir tablo var. İstanbul'un tiyatro seyircisinin yüzde 67'si özel tiyatrolara gidiyor. Oynanan eser sayısında ise özel tiyatrolar tam yüzde 87'yi oluşturuyor.
Bu üç veri birlikte okunduğunda ortaya çıkan şu: Türkiye'nin kültür altyapısının gerçek üretim ağırlığı, bağımsız ve özel sahnelerdedir. Devlet kurumları değil, güvencesiz ve prekar yapılar bu kültürü ayakta tutuyor.
Ama o yapıların kamu desteğindeki payına bakınca tablo tersine dönüyor. Araştırmaya göre ankete katılan tiyatroların yüzde 41'i hiç kamu desteği almamış ve başvurmamış. Neden? Bu, cevaplanmamış bir soru olarak kalıyor.
Ortalama Ömür: 14 Yıl
Araştırmanın vurduğu bir sayı daha var: bağımsız tiyatroların ortalama yaşam süresi 14 yıl. Kuruluşların yarısı son 10 yılda açılmış. Bu, sürekli yeniden kurulan ama nadiren kurumsallaşan bir ekosistemi tarif ediyor.
Kurumsallaşmak neden önemli? Çünkü kurumsallaşmadan çırak yetiştirilemez, uzun soluklu repertuarlar oluşturulamaz, seyirci sadakati inşa edilemez. Bağımsız tiyatro enerjiktir, ama kırılgandır.
İstanbul'un en büyük sahnelerinin yanında, onlardan çok daha az kaynaklarla çalışan ama toplumun kültür üretiminin ağırlığını taşıyan bu yapıların nasıl destekleneceği meselesi artık bir kültür politikası sorusu değil; bir şehir sorusudur.
Bağımsızlık Neden Hâlâ Değerli?
Tüm bu kırılganlığa rağmen, bu tiyatrolar kendilerini nasıl tanımlıyor? Anketin bulguları şu kavramları öne çıkarıyor: bağımsız, yenilikçi, özgün, kolektif, deneysel.
Bu tiyatrolar yeni metinleri, devised üretimi, toplumsal ve siyasi içerikleri, disiplinlerarası çalışmayı taşıyor. Kurumsal tiyatroların risk almakta zorlandığı her alanda onlar deneysel olanı üretip kurumun ileride benimseyeceği biçimleri yaratıyor.
Sorun bu değer ile bu yapının ekonomik zemin bulamaması arasındaki açıklık. Ödenekli tiyatrolar için harcanan her 100 liraya karşı bağımsız sahnelere 2 lira gidiyor. Bu oranı değiştirmeden "canlı bir bağımsız sahne ekosistemi" söylemi boşta kalır.
İstanbul'un tiyatrosu bu şehrin aynasıdır. O aynaya bakmak isteyen herkes, bu rakamları bir kez düşünmeli.
Yazar hakkında: Halil Yağız Şanal, Techne Lab İstanbul'un kurucusudur.
İlgili yazılar: İstanbul'da Bağımsız Tiyatro Ekonomisi: Rakamlar · Devlet Tiyatrosunda Güvencesiz Emek
İşbirliği yaptığımız mekânlar — kendi salonu olmayan bir ekibin çalışma biçimi.