'Bağımsız' Kelimesinin Ardında: İstanbul Tiyatrosu

"Bağımsız" kelimesi, tiyatro dünyasında prestij taşır. Özgür anlamına gelir. Devlet sisteminin dışında, alışılmış repertuarın ötesinde, kurumsal baskılardan azade. Kim bağımsız olmak istemez?

Ama bir kavramın iyi hissettirmesi, onu doğru tanımlamak için yeterli değil. Temmuz 2026'da yayımlanan bir ekonomi araştırması bu soruya verilerle yaklaştı. Mimesis'te yayımlanan ve Sacit Hadi Akdede imzalı makale, İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yaptığı bir anketin bulgularına dayanıyor. 220 tiyatro topluluğuna ulaşıldı, 100'ünden yanıt alındı. Sonuçlar düşündürücü.

Sahnesi Yok, Ama Oynuyor

İstanbul'daki bağımsız tiyatroların yüzde 64'ünün sahnesi yok. Sahnesi olanların yüzde 86'sı kiracı; yalnızca yüzde 3'ü kendi mülkünde çalışıyor. Sahnesi olan tiyatroların yüzde 92'si mekanını başka topluluklarla paylaşıyor.

Bu rakamlar bir "bağımsızlık" tablosu mu çiziyor?

İstanbul özelindeki bu veriler, bağımsız toplulukların büyük çoğunluğunun fiziksel olarak kararsız bir zeminde durduğunu gösteriyor. Kira maliyetleri, paylaşım anlaşmaları ve geçici mekanlar üzerine kurulu bir prodüksiyon modeli, sanatsal özgürlüğü ekonomik kırılganlıkla mübadele ediyor.

Bağımsızlık, kaynaklardan bağımsızlık değildir. Kurumsal yönlendirmeden bağımsızlıktır. Bu ince ama kritik bir fark.

Rakamlar Ne Söylüyor?

TÜİK verilerinden derlenen 2024-2025 sezonu istatistikleri şunu gösteriyor: İstanbul'da yapılan temsillerin yüzde 75'i özel tiyatrolar tarafından gerçekleştiriliyor. Devlet Tiyatroları'nın payı yüzde 8'de kalıyor.

Seyirci sayısında da benzer bir tablo var. İstanbul'un tiyatro seyircisinin yüzde 67'si özel tiyatrolara gidiyor. Oynanan eser sayısında ise özel tiyatrolar tam yüzde 87'yi oluşturuyor.

Bu üç veri birlikte okunduğunda ortaya çıkan şu: Türkiye'nin kültür altyapısının gerçek üretim ağırlığı, bağımsız ve özel sahnelerdedir. Devlet kurumları değil, güvencesiz ve prekar yapılar bu kültürü ayakta tutuyor.

Ama o yapıların kamu desteğindeki payına bakınca tablo tersine dönüyor. Araştırmaya göre ankete katılan tiyatroların yüzde 41'i hiç kamu desteği almamış ve başvurmamış. Anket bu tercihin nedenini sormuyor; sahadaki mekanizmalara bakıldığında tabloyu açıklayan şey ilgisizlikten çok başvuru eşiği gibi görünüyor — tüzel kişilik, bilanço, mekân sözleşmesi gibi belgeleri üretemeyen bir yapı zaten başvuramıyor.

"Bağımsız" Ne Zaman Yanlış Kelime Olur

Kelimenin sorunu, iki farklı şeyi aynı anda söylemesi.

Bir yandan bir karar biçimini tarif ediyor: repertuvarı kim seçiyor, provayı kim yönetiyor, işi ne zaman durduracağına kim karar veriyor. Bu anlamda bağımsızlık gerçek ve savunmaya değer.

Öte yandan bir ekonomik durumu ima ediyor: kendi ayakları üzerinde duran, kimseye muhtaç olmayan bir yapı. Bu anlamda kelime yanlış. Veriler bunu gösteriyor: kiracı, paylaşımlı, proje bazlı, ortalama on dört yılda dağılan bir ekosistem hiçbir tanımla kendi kendine yeten değil.

İki anlamın karışması pratik bir zarar veriyor. "Bağımsız" olanın desteğe ihtiyacı olmadığı varsayımı, kültür politikası tartışmasında sessiz bir gerekçeye dönüşüyor. Oysa bu yapılar bağımsız oldukları için değil, başka seçenekleri olmadığı için bu modelde çalışıyor.

Daha dürüst bir tarif şu olurdu: kurumsal yönlendirmeden bağımsız, ekonomik olarak korunmasız. İki yarıyı birlikte söylemek, kelimeyi romantikleştirmeden savunmanın tek yolu.

Ortalama Ömür: 14 Yıl

Araştırmanın vurduğu bir sayı daha var: bağımsız tiyatroların ortalama yaşam süresi 14 yıl. Kuruluşların yarısı son 10 yılda açılmış. Bu, sürekli yeniden kurulan ama nadiren kurumsallaşan bir ekosistemi tarif ediyor.

Kurumsallaşmak neden önemli? Çünkü kurumsallaşmadan çırak yetiştirilemez, uzun soluklu repertuarlar oluşturulamaz, seyirci sadakati inşa edilemez. Bağımsız tiyatro enerjiktir, ama kırılgandır.

Kaybedilen şey yalnızca bir isim de değil. Bir topluluk dağıldığında onunla birlikte bir çalışma yöntemi, bir prova kültürü, bir seyirci ilişkisi de dağılıyor. Yerine kurulan yeni grup bunları devralmıyor; sıfırdan öğreniyor. Ekosistem bu yüzden büyümüyor, yerinde dönüyor — her on yılda bir aynı hataları yeniden yapan bir yapı.

İstanbul'un en büyük sahnelerinin yanında, onlardan çok daha az kaynaklarla çalışan ama toplumun kültür üretiminin ağırlığını taşıyan bu yapıların nasıl destekleneceği meselesi artık bir kültür politikası sorusu değil; bir şehir sorusudur.

Bağımsızlık Neden Hâlâ Değerli?

Tüm bu kırılganlığa rağmen, bu tiyatrolar kendilerini nasıl tanımlıyor? Anketin bulguları şu kavramları öne çıkarıyor: bağımsız, yenilikçi, özgün, kolektif, deneysel.

Bu tiyatrolar yeni metinleri, devised üretimi, toplumsal ve siyasi içerikleri, disiplinlerarası çalışmayı taşıyor. Kurumsal tiyatroların risk almakta zorlandığı her alanda onlar deneysel olanı üretip kurumun ileride benimseyeceği biçimleri yaratıyor.

Sorun bu değer ile bu yapının ekonomik zemin bulamaması arasındaki açıklık. Ödenekli tiyatrolar için harcanan her 100 liraya karşı bağımsız sahnelere 2 lira gidiyor. Bu oranı değiştirmeden "canlı bir bağımsız sahne ekosistemi" söylemi boşta kalır.

İstanbul'un tiyatrosu bu şehrin aynasıdır. O aynaya bakmak isteyen herkes, bu rakamları bir kez düşünmeli.

---

Yazar hakkında: Halil Yağız Şanal, Techne Lab İstanbul'un kurucusudur.

---

İlgili yazılar: İstanbul'da Bağımsız Tiyatro Ekonomisi: Rakamlar · Devlet Tiyatrosunda Güvencesiz Emek

İşbirliği yaptığımız mekânlar — kendi salonu olmayan bir ekibin çalışma biçimi.