Tiyatro Seçmeleri İçin Monolog Nasıl Seçilir ve Çalışılır?

Seçme odasında ilk otuz saniyede ne olur? Kararın büyük kısmı verilir.

Bu adaletsiz gelebilir. Değil. Masadaki insanlar o gün otuz kişi izliyor, hepsi heyecanlı, hepsi hazırlıklı. Onları ayıran şey yetenek değil — metin seçimi ve metinle kurulan ilişki.

Ve metin seçimi, sen odaya girmeden çoktan bitmiş bir iştir.

Yanlış monologun üç hali

Herkesin bildiği metin. Hamlet'in "olmak ya da olmamak"ı, Nora'nın kapanış konuşması, Blanche'ın son repliği. Masadaki kişi o metni yüzlerce kez dinledi. Artık metni değil, seni önceki kırk yorumla karşılaştırarak dinliyor. Bunu kazanmak için Shakespeare oynamayı öğrenmek yetmez; şansın da yerinde olmalı.

Doruk sahnesi. Ağlamanın, bağırmanın, çökmenin olduğu iki dakika. Aday bunu seçer çünkü "duygu gösterir" sanır. Oysa doruk, kendinden önceki kırk dakikanın sonucudur. O kırk dakika olmadan oynanan doruk, duygunun kendisi değil taklididir. Masadaki herkes farkı bilir.

Kendinden çok uzak metin. Yirmi iki yaşındaki bir oyuncunun elli yaşında bir annenin yas monologunu seçmesi. Yapılamaz demiyorum — seçmede yapılmaz diyorum. Seçme, ne olabileceğini değil ne olduğunu gösterdiğin yerdir.

Doğru metin neye benzer

Bir kritere indirgenebilir: karşında biri var mı?

İyi monolog, sesli düşünme değildir. Birine söylenir. O kişiden bir şey istenir — af, izin, itiraf, susması, kalması, gitmesi. İstek varsa eylem vardır. Eylem varsa oynayacak bir şey vardır.

Metni okurken şunu sor: bu kişi bunu söylemeseydi ne olurdu? Cevap "hiçbir şey" ise metni bırak. Cevap "her şey değişirdi" ise devam et.

İkinci kriter: metin senin ağzından çıkarken yabancı durmuyor mu? Bir cümleyi söylemek için önce kendini ikna etmen gerekiyorsa, o metin seninle çalışmıyor demektir.

Çalışma: dört soru

Metin seçildikten sonra iş başlar. Ezberle başlamak en yaygın hata. Ezber, çalışmanın sonucu olmalı — başlangıcı değil. Masabaşı prova pratiğinde olduğu gibi, önce metin sökülür; ezber en son gelir.

1. Bundan bir saniye önce ne oldu? Monolog boşlukta başlamaz. Karakter bir yerden geliyor. Kapı yeni mi kapandı, o kişi yeni mi girdi, telefon yeni mi kapandı? İlk cümlenin altında bu bilgi yoksa, ilk cümle havada kalır.

2. Kime söylüyorum? Ad ver. Yüz ver. O kişiyle olan geçmişi yaz — üç cümle yeter. Belirsiz bir "birine" değil, belirli birine konuşulur.

3. Ne istiyorum? Fiil olarak yaz. "Üzgün olduğumu anlatmak" istek değil, durum. "Beni affetmesini sağlamak", "gitmesini engellemek", "susmasını sağlamak" — bunlar istek.

4. Bunu nasıl deniyorum? Bir monolog boyunca taktik değişir. Yalvarırsın, işe yaramaz; suçlarsın, işe yaramaz; şaka yaparsın. Metni bu geçişlere göre bölümle. Üç dört taktik, iki dakikalık bir metin için yeterlidir.

Seçmede karakteri göstermezsin. Nasıl çalıştığını gösterirsin. Masadaki insan bir rolü değil, aylarca birlikte prova yapabileceği birini arıyor.

Klasik mi çağdaş mı

Çoğu seçme iki metin ister: biri klasik, biri çağdaş. İstenmese bile ikisini hazır tutmak işe yarar.

Klasik metin, dili taşıyıp taşıyamadığını gösterir. Uzun cümle, ters devrik yapı, yüksek imge — bunların altında kalmadan anlamı iletebiliyor musun? Shakespeare ya da Sophokles seçmek zorunda değilsin; Türkçe dramaturginin kendi klasikleri var. Haldun Taner, Turgut Özakman, Güngör Dilmen. Bunlar daha az duyulur, daha çok fark ettirir.

Çağdaş metin ise başka bir şeyi ölçer: konuşma diliyle iş çıkarabiliyor musun? Çağdaş replik kısa, kırık, yarım kalır. Oyuncunun tümceyi güzelleştirme refleksi burada zarar verir. Karakter yaratma süreci de tam burada başlıyor — metnin sana ne kadar yabancı geldiğini fark etmek, karaktere nereden gireceğini gösterir.

İki metin arasında zıtlık kur. İkisi de öfkeli, ikisi de içe dönük olmasın. Seçme, aralığını gösterdiğin yerdir.

Seçme odasının pratiği

Süre iki dakikaysa iki dakikadır. Bir buçuk dakikalık iyi bir metin, üç dakikalık iyi bir metinden daha güçlüdür — çünkü sınıra saygı gösterir. Sahne korkusuyla boğuşanlar için seçme odası bu gerilimin en yoğun yaşandığı yerdir; hazırlık burada bir lüks değil, zorunluluk.

Partnerini nereye koyacaksın? Masaya değil. Masadakinin hemen üstüne, göz hizasının biraz yukarısına ya da yanına. Onlara doğrudan bakmak, onları sahneye dahil eder ve rahatsız eder.

Sandalyeyi kullan ya da kullanma, ama kararını önceden ver. Odaya girip mekânı orada tasarlamaya çalışmak zaman kaybettirir.

Başlamadan önce uzun açıklama yapma. Adını, metnin adını ve yazarını söyle. Yeter. "Biraz hazırlıksızım" ya da "aslında daha iyi çalışmıştım" gibi cümleler, henüz başlamamış bir işi baştan geri çeker.

Bitince bekle. Hemen "teşekkürler" deyip kaçma. Son cümlenin sahnede kalmasına iki saniye izin ver.

Hazır olmak nedir

Hazır olmak, metni kusursuz oynamak değil. Bir gün önce farklı, bir gün sonra farklı oynayabilecek kadar metnin içini bilmek.

Aynı monologu üç ayrı istekle çalış. Aynı metni bir kez fısıltıyla, bir kez ayakta duramayacak kadar yorgun, bir kez öfkeyle söyle. Hangisi doğru diye sorma — hangisi metni açıyor diye sor.

Seçmeye girdiğinde elinde bir yorum değil, bir aralık olsun. Yönetmen "bir daha, bu sefer daha soğuk" dediğinde yapabilecek durumda ol. O anda ne yaptığın, ilk okumadan daha belirleyicidir.

Bir sonraki seçmene hangi metinle gireceksin — ve neden o metin?

---

Yazar hakkında: Halil Yağız Şanal, Techne Lab İstanbul'un kurucusudur.