Viewpoints Yöntemi Nedir? Zaman ve Mekânla Oyunculuk

Bir oyuncuya "sahneye gir ve bir şey hisset" demek kolay. Peki ona "sahneye gir, diğer dört kişinin tempolarını duy, duvara olan mesafeni bil ve bunları değiştirmeden üç dakika kal" derseniz ne olur?

Viewpoints tam olarak bunu sorar. Ve cevap çoğu oyuncuyu şaşırtır.

Dansçıdan Çıkan Bir Tiyatro Grameri

Yöntem tiyatrodan doğmadı. 1970'lerde New York'ta çalışan koreograf Mary Overlie (1946–2020), performansın iki temel meselesini — zaman ve mekân — altı kategoriye ayırdı: mekân, zaman, şekil, hareket, hikâye ve duygu. Buna Six Viewpoints adını verdi.

Overlie'nin radikal hamlesi sıralamaydı. Hikâye ve duyguyu listenin en altına koydu. Tiyatronun yüzyıllardır başa yazdığı iki şeyi. Ona göre bir performansçı önce mekânda nerede olduğunu, zamanın nasıl aktığını bilmeli; anlam ondan sonra gelir. Ya da gelmez.

1979'da New York Üniversitesi'nin Deneysel Tiyatro Kanadı'nda Anne Bogart ile tanıştılar. Bogart yöntemi aldı, tiyatroya uyarladı, Tina Landau ile birlikte dokuz fiziksel ve altı vokal viewpoint'e genişletti. SITI Company'nin çalışma dilinin omurgası bu oldu.

Bugün "Viewpoints" derken çoğu kişi Bogart–Landau versiyonunu kastediyor. Overlie'nin ismi hakkını yeterince almadı — bu, alanın kendi içinde hâlâ tartıştığı bir konu.

Dokuz Fiziksel Viewpoint

Bogart–Landau şemasında oyuncunun aynı anda izlediği katmanlar şunlar: tempo (hızın kendisi), süre (bir eylemin ne kadar sürdüğü), kinestetik tepki (dışarıdan gelen bir uyarana refleksle verilen cevap), tekrar (kendi hareketini ya da başkasınınkini yeniden üretmek), şekil (bedenin uzayda çizdiği form), jest (davranışsal ve ifadesel olmak üzere iki tür), mimari (mekânın kendisiyle kurulan ilişki), mekânsal ilişki (bedenler arası mesafe) ve topografi (yerde çizilen desen).

Bunlar teknik terimler gibi görünüyor. Pratikte hepsi tek bir soruya çıkıyor: Şu anda gerçekten ne oluyor?

Viewpoints oyuncudan bir şey yaratmasını istemez. Zaten olanı fark etmesini ister. Fark ettiği anda seçim yapabilir hale gelir.

Bir Viewpoints seansında yönetmen "daha üzgün oyna" demez. "Tempoyu düşür", "mesafeyi koru", "onun şeklini tekrarla" der. Talimat nesneldir. Sonuç öznel çıkar.

Neden Ensemble İçin Çalışıyor

Viewpoints'in en güçlü tarafı bireysel değil kolektif. Odada altı kişi aynı anda tempo ve mekânsal ilişki dinliyorsa, kimse kimseyi yönetmeden bir grup zekâsı oluşuyor. Biri durunca diğerleri neden durduğunu bilmeden duruyor. Bu, prova odasında haftalarca konuşarak kurulamayacak bir uyum.

Devising çalışan topluluklar için bu yüzden vazgeçilmez bir araç. Elinizde metin yokken, malzemeyi bedenler üretiyor. Bir jest tekrar edildiğinde motif oluyor, motif tekrar edildiğinde sahne oluyor.

Metinli tiyatroda da işe yarıyor ama farklı biçimde. Repliği ezberlenmiş bir oyuncuya "bu sahneyi sadece topografi üzerinden çalış" dediğinizde, alışkanlık haline gelmiş yorum çöküyor. Yerine ne geleceği belli değil — ki asıl mesele bu.

Bir Seans Nasıl İşler

Pratikte çalışma neredeyse hep aynı yerden başlar: yürümek. Oyuncular boş bir odada, konuşmadan, belirli bir tempoda yürür. Yönetmen tek tek katman ekler. Önce sadece tempo: hızlanın, yavaşlayın, ama kimse kimseye komut vermesin. Sonra mekânsal ilişki: birbirinize ne kadar yaklaşabilirsiniz, o mesafe ne zaman rahatsız edici olur.

İlk yirmi dakika genellikle dağınıktır. Herkes düşünür, herkes karar verir, hiçbir şey olmaz. Sonra bir eşik geçilir — oda kendi kendine hareket etmeye başlar. Deneyimli grupların "açıldı" dediği an budur. Kimse yönetmiyordur ama kompozisyon sürekli değişir ve şaşırtıcı biçimde okunaklıdır.

Kinestetik tepki bu noktada devreye girer. Biri aniden dursa, siz düşünmeden durursunuz. Refleks, yorumdan hızlıdır. Viewpoints'in oyunculuğa yaptığı asıl katkı burada: sahnedeki tepkinin karar öncesi katmanını çalıştırılabilir hale getirmek.

Bir sonraki adımda malzeme sabitlenir. Odada kendiliğinden çıkan bir jest tekrar edilir, bir topografi desen haline getirilir, bir tempo değişimi sahnenin dönüm noktası olarak işaretlenir. Doğaçlama böylece kompozisyona dönüşür.

İtirazlar Yerinde

Yöntem eleştirisiz değil. En yaygın itiraz, Viewpoints'in biçimci bir estetiğe kaydığı: güzel kompozisyonlar üreten ama soğuk kalan sahneler. Doğru bir tespit. Overlie'nin duyguyu listenin sonuna koyması bir hiyerarşi önerisiydi, bir yasak değil. Duygu sonda gelir; hiç gelmez demek değil.

İkinci itiraz kültürel. Viewpoints Amerikan deneysel sahnesinin ürünü ve oradaki beden politikasını taşıyor. Türkiye'de çalışırken bunu olduğu gibi ithal etmek çoğu zaman tuhaf duruyor. Mesafe kavramı burada başka çalışıyor, temas başka çalışıyor. Yöntemi uyarlamadan uygulamak, çevrilmemiş bir metni okumak gibi.

Odaya Girerken

Viewpoints öğrenilecek bir teknikten çok, dikkatin yeniden düzenlenmesi. Oyuncunun içeriye değil dışarıya bakmasını istiyor: mekâna, zamana, yanındaki insana. Uzun vadede yaptığı şey basit ve sarsıcı — oyuncuyu kendi kafasından çıkarıp odaya sokuyor.

Peki bir sahnede "gerçek" olan nedir? Oyuncunun hissettiği mi, seyircinin gördüğü mü? Viewpoints ikincisinden başlamayı öneriyor. Denemeye değer bir tersyüz.

---

Yazar hakkında: Halil Yağız Şanal, Techne Lab İstanbul'un kurucusudur.