Intimacy Direction Nedir? Sahnede Rıza Koreografisi

Bir dövüş sahnesini kimse doğaçlamaya bırakmaz. Yumruğun nereden geleceği, başın hangi karede döneceği, ayağın hangi tahtaya basacağı sayılarak çalışılır. Peki neden bir öpüşme sahnesi hâlâ "siz halledersiniz" diye bırakılıyor?

Bu soru bir teknik sorusu. Ahlak sorusu değil, üslup sorusu hiç değil. Sahnedeki her fiziksel eylemin bir tasarımı varsa, yakınlığın da olmalı. Intimacy direction tam olarak bunu yapıyor: yakınlığı koreografiye çeviriyor.

Disiplin nereden çıktı — bir koridor hikâyesi

Terim, Tonia Sina'nın 2006'da Virginia Commonwealth University'de yazdığı yüksek lisans tezinden geliyor. Sina'yı bu işe iten şey teori değildi. Yüksek lisans yıllarında bir sahne için bir oyuncu arkadaşıyla birlikte koridora gönderilmiş, "gidin çalışın" denmişti. Koridorda prova bitip başka bir şey başladığında ortada ne yönetmen vardı ne yöntem. İkisinde de kalıcı bir hasar bıraktı.

Sina bunun üzerine "Intimacy for the Stage" yöntemini geliştirdi. Sonra Alicia Rodis ve Siobhan Richardson'la birlikte Intimacy Directors International'ı kurdu. Yirmi yıl içinde bu, Broadway'den üniversite tiyatrolarına kadar standart bir pozisyon hâline geldi. Sinema ve dizi setlerinde aynı işin karşılığı "intimacy coordinator" — Türkçe basında zaman zaman "samimiyet koordinatörü" diye geçiyor, ki çeviri işin ciddiyetini epeyce hafifletiyor.

Yöntem ne yapıyor, ne yapmıyor

Yaygın yanlış anlama şu: intimacy direction'ın sahneyi yumuşattığı, riski aldığı, oyunu steril hâle getirdiği sanılıyor. Tersi doğru. Sınırı bilen oyuncu daha ileri gider.

İşin pratik omurgası birkaç maddede toplanıyor:

Sınır belirleme. Prova başlamadan önce her oyuncu kendi fiziksel sınırlarını sözlü olarak beyan eder. Nerede dokunulabilir, nerede dokunulamaz. Bu bir kereye mahsus değil, provanın her aşamasında yenilenir.

Rızanın sürekliliği. Dün verilen onay bugün geçerli değildir. Rıza tek seferlik imza değil, tekrar tekrar sorulan bir sorudur.

Koreografi. Yakınlık anı adım adım yazılır. Kaç saniye, hangi el, hangi yön. Oyuncu her tekrarda aynı şeyi yapar. Belirsizlik ortadan kalkınca duygu için yer açılır.

Güç dengesizliğinin görülmesi. Prova odası eşit bir yer değildir. Yönetmen ile ilk işini yapan genç oyuncu arasındaki mesafe her "hayır"ı zorlaştırır. Intimacy director tam da bu asimetriyi tarafsız bir üçüncü göz olarak dengeler.

Kapanış. Sahne bittiğinde oyuncuların karakterden çıkması için bilinçli bir ritüel uygulanır. İsimleriyle seslenmek, elleri silkelemek, kısa bir nefes. Basit görünür, işe yarar.

Yakınlığı koreografiye çevirmek onu soğutmaz. Aksine, oyuncuyu kendi güvenliğini kollamak zorunda kalmaktan kurtarır — ve ancak o zaman gerçekten oynayabilir.

Yakınlık sadece öpüşme değil

Terimin en büyük dezavantajı, akla hemen tek bir sahne türünü getirmesi. Oysa yöntemin kapsamı çok daha geniş.

Bir sarılma da yakınlıktır. Bir tokat da. Karakterin ağladığı, kustuğu, soyunduğu, yerde sürüklendiği her an — bedenin savunmasız kaldığı her an — aynı çerçeveye girer. Aynı şekilde şiddet içeren bir aile sahnesi, taciz anlatan bir monolog, ya da oyuncunun kendi biyografisine yakın bir travmayı taşıdığı bir metin de.

Bu genişleme önemli, çünkü Türkiye tiyatrosunun son on yılda en çok ürettiği metin türlerinden biri tam olarak burada duruyor: verbatim, belgesel ve tanıklık temelli işler. Bu metinlerde oyuncu çoğu zaman bir başkasının gerçek acısını taşıyor ve prova süreci boyunca o acıyla baş başa bırakılıyor. Yöntemin sunduğu sınır–koreografi–kapanış üçlüsü, tam da bu tür işlerde en çok işe yarayan şey.

Bir başka nokta: rıza yalnızca oyuncular arasında değil, oyuncu ile seyirci arasında da geçerli. Seyirciyle temas kuran, salona inen, katılım isteyen bir işte de aynı prensipler çalışır. Kimseye sorulmadan dokunmak, sahnede olduğu için meşru hâle gelmez.

Türkiye'de neden konuşulmuyor

Türkçe literatürde bu başlık neredeyse yok. Arama yaptığınızda karşınıza çıkanlar Hollywood setlerine dair birkaç köşe yazısı, bir de tesadüfen "mahremiyet" kelimesi geçen oyun afişleri. Alanın kendi kavramsal karşılığı henüz oturmamış durumda.

Bunun bir sebebi ölçek. Bağımsız sahnelerde bir oyunun kadrosu zaten sekiz on kişi; ayrı bir uzmanlık kalemi lüks gibi görünüyor. Ama yöntemin tamamı bir kadro pozisyonu değil. Sınır beyanı, koreografi ve kapanış üç ayrı kişiye ihtiyaç duymaz — provaya on beş dakika ekler.

İkinci sebep daha kültürel. "Biz aileyiz" cümlesi Türkiye tiyatrosunda çok geçer ve genellikle iyi niyetlidir. Ancak aile metaforu, tam da prosedürün gerektiği yerde prosedürü gereksiz kılar. Güven, protokolün yerine geçmez. Güven, protokolü uygulamayı kolaylaştıran şeydir.

Üçüncüsü de eğitim. Konservatuvar müfredatlarında sahne dövüşü var, sahne yakınlığı yok. Oyuncu mezun olduğunda düşmeyi biliyor, "bu sahnede omzumdan yukarısına dokunulmasın" demeyi bilmiyor.

Nereden başlanır

Bir intimacy director'la çalışmıyorsanız da masaya koyabileceğiniz üç şey var. Provaya başlamadan önce fiziksel temas içeren her sahne için sözlü sınır turu yapın. Yakınlık anlarını dövüş sahnesi gibi sayarak yazın ve yazdığınıza sadık kalın. Provanın sonunda karakterden çıkmak için otuz saniye ayırın.

Bunlar teknik hamleler. Tiyatronun geri kalanında zaten yaptığımız şeyin — belirsizliği tasarıma çevirmenin — sadece bir alana daha uzatılması.

Asıl soru şu: prova odasında en çok neyi konuşmuyoruz, ve o sessizlik kimin işine yarıyor?

---

Yazar hakkında: Halil Yağız Şanal, Techne Lab İstanbul'un kurucusudur.